Make your own free website on Tripod.com

Sadık Tural, Edebiyat Bilimine Katkılar I, Genişletilmiş İkinci Baskı, Yeni Avrasya Yayınları, Ankara, Ağustos 2004, 303 s.

Oldukça köklü bir edebiyat geleneğine sahip Türk milleti, destanlar devrinden günümüze değin nazım ve nesir alanında çağını aşan, klâsikleşen edebî eserler verme başarısını göstermiş olmakla birlikte, maalesef edebiyatın kuramsal sorunlarına çözüm önerileri sunan eserler yönüyle aynı zenginliğe sahip değildir. Tarihi yazan değil, yapan bir millet olma özelliğimizi edebiyatta da değiştirmek istememiş olmamız bir talihsizlik olarak değerlendirilmelidir. Sanırız bunun en önemli nedenleri arasında öncelenmesi gereken edebiyatın bir bilim dalı olarak kendini kabul ettirmesinin çok yeni bir olgu olmasıdır. Yoksa bağrından bir Yunus (1241-1321)’u, bir Fuzulî (1495-1556)’yi, bir Bakî (1526-1600)’yi, bir Şeyh Galib (1757-1799)’i çıkarmış bu milletin aynı ölçüde bir kuramcıdan yoksun olması düşünülemez. Bu nedenle, güncel ve meşhur bir çok edebiyat sözlükleri ve ansiklopedilerinde “edebiyat bilimi” maddesine yer verilmesi bu bağlamda değerlendirilmelidir.

Edebiyat bilimi ve edebiyat bilimciliği bizde yeni bir alan olmakla birlikte, ilk örneklerini gördüğümüz Batı’da da “edebiyat bilimi” kavramının ortaya çıkmasını ve ilk ürünlerini vermesini çok eski dönemlere yaslamamız mümkün görünmemektedir. Meselâ Almanya’da, tarih, hukuk, siyaset, sanat ve müzik, felsefe ve edebiyat gibi bilimlerin, tabiat bilimlerinden ayrı bir bilimsel yaklaşımı zorunlu kıldıklarının ileri sürülmesi ve tabiat bilimlerinden ayrı bir bilim dalı olarak görülmeye başlaması, 19. yüzyılın sonlarında filozof Wilhelm Dilthey (1813-1911)’in çalışmalarıyla hız kazanmıştır (Aytaç 1999: 11-12). “Edebiyat bilimi” terimini teklif eden ve yerleşmesinde önemli katkılar sağlayan Hegelci Karl Rosenkranz (1805-1879)’ın da bu terimi ilk defa 1842 yılında kullandığı bilinmektedir (Aytaç 2001: 12). Bununla birlikte edebiyat biliminin başlıca dallarından biri ve temel bileşeni olarak kabul edilen ve ihtiyaç duyulan genel kavramları işleyip oluşturma görevini üstlenen edebiyat kuramı ile ilgili çalışmaların köklerini çok daha eski çağlara kadar götürebilmekteyiz. Aristo (m.ö.384-322)’nun Poetika’sı bu alanın ilk eseri kabul edilmektedir (Pospelov 1995: 35).

Bizde ise edebiyatın ne olduğu veya ne olması gerektiği gibi kuramsal sorunları irdelemekten, cevaplar sunmaktan çok, bazı Divan şairlerinin, özellikle tezkire yazarlarının selefleri ve çağdaşları üzerine yaptıkları kısa değerlendirmeler, edebiyat biliminin bir başka dalı olan eleştirinin ilk numuneleri olarak kabul edilebilir. Bu da göstermektedir ki modern anlamda eleştiri, ancak Tanzimat’la başlar (Ercilasun 1981: 34-35). Tanzimat’a kadar sanatçıların zaman zaman sanatsal çabalarını açıklama, açılımını yapma ve bilgilendirmelerine rastlasak da bunların oldukça yetersiz ve birçoğunun nesnellikten yoksun olduğu bilinmektedir.

Edebiyat biliminin tanımı ve kavramsal çerçevesi üzerinde yapılan çalışmaların gün geçtikçe artmasında ve “edebiyat bilimi” teriminin bir kitabın bölümü olmaktan kurtulup artık başlıca bir araştırma konusu olmasında önemli mesafeler alındığını görmekteyiz. Üstelik bu tür çalışmaların baskılarının kısa sürede tükenip yeni baskılarının yapılmasına ihtiyaç duyulması oldukça sevindirici bir durumdur. İlk baskısının kısa sürede tükenmesi üzerine, edebiyat çevrelerince ikinci baskısı merakla beklenen çalışmalardan biri de Edebiyat Bilimine Katkılar I’dir.

Hocamız Prof. Dr. Sadık Tural’ın Edebiyat Bilimine Katkılar adını taşıyan kitabının ilk baskısı 1993 yılında Ecdâd Yayınevi tarafından yapılmıştı. Eserin söz konusu ikinci baskısı yaklaşık on bir yıl aradan sonra yeni bir düzenleme ile bu sefer Yeni Avrasya Yayınları arasında çıktı. Aslında eserin, ikinci baskıyı sunuşta belirtildiği üzere, 2002 yılında yayımlanmasına karar verilmiş, fakat bu karar “bazı sebeplerden dolayı yayınevince” uygulamaya konulmamış.

Kitabın bu yeni düzenlemesinde, bazı makalelerin çıkarıldığı, bazılarının da bu yeni baskıya eklendiği görülmektedir. Bu duruma eserde herhangi bir gerekçe gösterilmemişse de, Sorulara Cevaplar kitabının sunuşunda Sayın Namık Kemal Zeybek’in ifade ettiğine göre, Yeni Avrasya Yayınları, Prof. Dr. Sadık Tural’ın bütün eserlerini yeniden yayımlamaya karar vermiş ve eserlerin yeni baskısında birtakım düzenlemeler yapılması gereği duyulmuş. Bu yeni düzenlemeyle daha önce başka kitaplarına dahil edilmiş bazı yazılarla, aynı yayınevince yayımlanacak diğer eserlerinde yer alması uygun görülen daha başka yazılar, muhtemelen konu bütünlüğünü sağlamak amacıyla, Edebiyat Bilimine Katkılar I’in ikinci baskısından çıkarılmıştır. Meselâ ilk baskıda yer alan “Tarihî Gerçeğin Edebîleşmesine Dâir Notlar” ile “Millî Destanlarımız Üzerine” adlı iki makale, Sayın Tural’ın daha önce yayımlanan (1998) Tarihten Destana Akan Duyarlılık adlı eserine dahil edilmiş olmasından dolayı, bu yazılara kitabın ikinci baskısında yer verilmediği görülmektedir. Ayrıca “Nesillerin Çıkmazı veya Dinlenilmeye Lâyık Sesler”, “Sanat ve Genç İnsan İlişkileri Üzerine Sohbet”, “Nekre ve Nükte Kavramlarının Kültür İçindeki Yeri ve Fonksiyonları”, “Benlik Kavramı ve Yunus Emre’nin Şiirinde Benlik”, “Türkiye’de Şehirleşmenin Doğurduğu Meseleler”, “Okuyucu Zümreleri Açısından Safahat’ın Gördüğü İlgi”, “Edebiyat Biliminin Bir Dalı: Edebiyat Sosyolojisi”, “Bir Yabancı Adlı Oyunun Düşündürdükleri” ve “Televizyonda Tiyatro: Bir Yürek Satıldı” adlı yazıların, muhtemelen diğer eserlerinde değerlendirilmek üzere, eserin söz konusu bu ikinci baskısına alınmadığı görülmektedir.

Sayın Tural’ın Ecdâd yayınları arasında çıkan eserlerinin arka yüzlerinde şimdiye kadar yayımlanan eserlerinin dışında Şiir Tahlillerinde Yöntem, Edebiyat Tarihinde Yöntem, Edebiyat Sosyolojisine Yaklaşım, Edebiyatın Eğitiminde Yöntem, Millî Edebiyat Akımı adlı beş kitabının yayımlanacağı müjdesi verilmiş; fakat bilemediğimiz nedenlerden dolayı bu kitaplar şimdiye kadar yayımlanamamıştı. Yeni Avrasya Yayınları yetkililerinden aldığımız bilgilere göre, uzun süredir basılacağına dair kitaplarının arka yüzlerinde duyurusu yapılan kitaplardan ikisinin yakın bir gelecekte basılacak olması biz edebiyat araştırmacıları için ayrı bir mutluluk vesilesi olmuştur. Bu bağlamda Edebiyat Bilimine Katkılar’ın ikinci baskısından çıkarılan yazıların adlarına baktığımızda, bu yazıların yeni yayımlanacak veya daha önce yayımlanan kitapların yeni baskılarında yer verileceği intibaı uyanmaktadır.

Tanıtmaya çalıştığımız eserin ikinci baskısı dış kapağındaki “genişletilmiş” ifadesiyle bize sunulsa da aslında eser, hacim itibariyle genişlemiş, fakat içerdiği toplam makale sayısı yönüyle daralmıştır. İlk baskı on sekiz makaleyi kapsarken, yazar ikinci baskıda Türk Yurdu, Türk Kültürü, Türk Kültürü Araştırmaları, Milli Kültür gibi çeşitli dergilerde yayımlanmış yazılarıyla, anma toplantısı, kongre vb. akademik toplantılarda sunulan tebliğlerden oluşan on altı makalesine yer vermiştir.

Edebiyat Bilimine Katkılar, “millî benlik, kimlik arayışı içindeki Türklük dünyası (nın) karşılaştığı sorulara yerli ve ilmî düşüncenin hâkim olduğu cevaplar bulmaya” (s.7) çalışmanın bir ürünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Yazar, eserindeki kavram, terim ve metot arayışlarını “tercüme kokmayan yerli ve millî muhakemenin göstergesi olan teklifler” olarak değerlendirilmesi gerektiğini “Sözbaşı”nda özellikle vurgular (s.7).

Prof. Dr. Sadık Tural’ın, üç yüze yaklaşan makaleleri arasından seçme yapılırken “Edebiyat Bilimi Kavramı ve Türkiye’deki Durumuna Dair Notlar” yazısında edebî eser, sanatçı ve okur üçlemesi çerçevesinde geliştirilen ve on madde ile açımlanan edebiyat bilimcisinin amaçlarına yönelik (s.16-18) örneklendirmeleri bir araya getirme çabası gözleniyor. Bir başka ifade ile, “Edebiyat bilimi, edebiyat nazariyatını, edebî tenkidi, edebiyat sosyolojisini, edebiyat eğitim ve öğretimini, edebiyatın biyografik, bibliyografik yardımcılarını bünyesinde taşıyan ve en son hedefi edebiyat tarihinin yazılması olan bir çalışma alanıdır.” (s.37) tanımlaması çerçevesinde eserini şekillendirdiği görülüyor.

Bu bakış açısıyla Edebiyat Bilimine Katkılar’ın birinci cildinde, edebiyat nazariyatçısı, eleştirmen ve son olarak edebiyat tarihçisinin amacına uygun düşen yazıların bir araya getirildiğini söyleyebiliriz.

“Edebiyatın kavram, terim, yöntem bilgisi alanı” (s.16) demek olan edebiyat nazariyatı yazarın bu kitaptaki öncelikli amaçları arasındadır. “Sözbaşı”nda dile getirildiği gibi yazar, “yerli ve millî bir muhakeme ile oluşturulmuş kavram, terim ve metotlar”la “beşerî bakış açısına geçme çalışmaları” yapma denemesinde bulunmuştur. Bu bölümlendirme doğrultusunda Edebiyat Bilimine Katkılar’da yer alan on altı yazıdan sekizi, edebiyat biliminin ihtiyaç duyduğu kavram, terim ve yöntemlere yönelik, tercüme kokmayan, yerlî ve millî arayışlar sonucunda varlık kazanmıştır.

Sayın Tural öncelikle, insanın zihnini, zevkini harekete geçiren ve ona işlerlik kazandıran kavramlarla (s.45), kavramların bilgi, bilim, iş kolu alanlarında kullanılmasıyla ortaya çıkan terimler (s.46) konusundaki düşüncelerini, kavramlaştırma ve terimleştirme sorunlarımızı, eksikliklerimizi ve bu konuda yapılması gerekenler üzerindeki kanaatlerini Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü için yazılmış “Kavramlar ve Terimler Ortak Düşünüşün Ürünü ve Anahtarlarıdır” çalışmasında ayrıntılı bir şekilde ortaya koymuştur. Bu çerçevede “Edebiyat Bilimi Kavramı ve Türkiye’deki Durumuna Dair Notlar” makalesinde “edebiyat bilimi,” “edebiyat bilimcisi”, “edebiyat”, “edebiyat eseri” kavramlarına dair tanımlama ve değerlendirmelerini ön plâna çıkararak “edebiyat bilimi”nin alanı, amacı, işlevi ve yöntemi üzerinde durmuştur. “Edebiyat bilimi” ve Türk edebiyatı bilimi” arasındaki uzlaşmazlığa değinen yazar, Türk edebiyat bilimcilerinin alışkanlıklarından vazgeçmek istememeleri, yeni kavram, terim ve metot konusunda tekliflere ve tartışmalara açık olmamaları sorununu örneklendirmelerle açıklığa kavuşturmuş; bunların içerisinde ise “edebiyatımızın devirlere bölünmesi mes’elesini” bütün ayrıntılarıyla tartışmış, tekliflerini sunmuştur.

Kitap her ne kadar bölümlere ayrılmamışsa da, ilk bölümün alt başlıkları olarak kabul edebileceğimiz kavramlar, terimler ve edebiyat araştırmalarında yöntem ve sorunlarına yönelik değerlendirmeleri içeren ilk sekiz makalede ele alınan ve yukarıda söylediklerimizin dışında kalan konuları şöyle sıralayabiliriz.

- Tarihçinin edebiyat dünyasından alması gerekenler ve metoda ait düşünceler.

- “Edebiyat tarihi”, “roman”, “hikâye”, “gerçek ve hakikat” kavramları ve bu kavramlar etrafında problem olarak seçilen kavramlar ve konular.

Problem olarak seçilen konuların çok boyutlu bir bakış açısıyla tartışıldığı anlaşılmaktadır. Meselâ Sayın Tural, “Edebiyat Tarihi Kavramı Etrafında” yazısında bu konuda üç temel kavram olarak tespit ettiği “edebî eser, edebiyat, tarih” ve sonrasında “edebiyat tarihi” kavramını ele almakla yetinmemiş, aynı zamanda okuyucunun “Türkiye’de edebiyat tarihi denemeleri” üzerindeki merakını giderecek oldukça geniş, derin bilgi ve değerlendirmelerini de aktarmayı ihmal etmemiştir (s.97-117).

Yukarıda kısaca tanıttıklarımızın dışında kalan sekiz yazının ise Edebiyat Bilimine Katkılar’ın âdeta ikinci bölümünü oluşturduğunu söyleyebiliriz.

Prof. Dr. Sadık Tural, edebiyat bilimcisinin amaçlarını on madde halinde bize sunarken edebiyat bilimcisinin bir amacını edebî “eserlerin orijinal yönlerini göstermek, benzerleri arasındaki farkları, eksiklik ve aksaklıklarını değerlendirmek, eleştirmek, hükme bağlamaktır.” şeklinde tespit eder (s.17) ve edebiyat bilimcisinin bir başka amacını “edebiyat hayatının bir bölümünü oluşturan, toplaşma (Fecr-i Âti vb,) topluluk (Servet-i Fünûn), akım (Millî Edebiyat Akımı vb.) gibi edebî hareketleri; bunlara ait tartışmaları; bunların dergi ve dernek çevresinde bir araya gelişlerini, gerekçeleriyle birlikte” değerlendirme ve hükme bağlama şeklinde açıklar (s.17).

İşte eserdeki edebiyat nazariyatı etrafında şekillenmiş makaleler dışında kalan diğer yazılar, kısaca bu iki amaca yöneliktir. Keçecizâde İzzet Molla’nın “Mihnet-i Keşân” ve Mehmet Kaplan’ın “Hikâye Tahlilleri” adlı eserlerinin tanıtımı ve incelemesi ile “Yeni Osmanlılar ve Osmanlıcılık Cereyânı”, “Yahya Kemal’in Arayışlarının Yol Açtığı Nâyiler”, “Yeni Millî Edebiyat Akımı”, “Hüsün ve Şiir ile Genç Kalemler Dergileri” ve anma toplantılarında yapılan konuşmalardan oluşturulmuş metinleriyle “Mehmet Akif” ve “Yahya Kemâl” hakkındaki düşüncelerini bu doğrultuda sayabiliriz. Sayın Tural, bu makaleleriyle Arayışlar Devri Türk Edebiyatı’nda yenileşmenin öncülerini, yol açıcılarını ve söz konusu edebiyatın önemli kavşak noktalarında duran toplaşma, topluluk ve akımları ayrıntılı bir inceleme ve değerlendirme süzgecinden geçirir.

Yazarın, hemen her eserine kavramlar ve terimler dizini eklemekle araştırmacılara oldukça önemli katkılarda bulunduğunu belirtmeden geçemeyiz. Edebiyat Bilimine Katkılar I bu yönüyle, günümüzün yazım teknolojileri göz önünde bulundurulduğunda büyük bir ihmal ve önemsememe sonucu eserlerini kavram, terim, kişi, yer adları vb. dizinden yoksun bırakan araştırmacılara güzel bir örnek teşkil etmektedir.

Edebiyatın nesnesi olan edebî eseri içerik, biçim, dil ve üslûp yönüyle inceleme, bir ölçüde eleştirme; edebiyat biliminin ihtiyaç duyduğu kavram ve terimler üzerinde çalışma, yeni terimler üretme; toplaşma, topluluk ve akımları adlandırma ve değerlendirme; edebî eseri üreten sanatçıya ve son olarak okura, yani edebî eserin muhatabına yönelik araştırma çabalarının bütünü olan edebiyat bilimine katkısından emin olduğumuz Edebiyat Bilimine Katkılar I’le bizleri yeniden buluşturan, başta Hocamız Prof. Dr. Sadık Tural olmak üzere, Yeni Avrasya Yayınlarının değerleri yöneticilerine burada şükranlarımızı sunmayı bir görev sayıyor; Edebiyat Bilimine Katkılar II”yle bizleri kısa sürede tanıştıracaklarına olan inancımızın tam olduğunu bildirmek istiyoruz.

Dr. Arif YILMAZ

Kaynakça

Aytaç, Gürsel (1999), Genel Edebiyat Bilimi, İstanbul: Papirüs Yayınları.

Aytaç, Gürsel (1999), Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Ercilasun, Bilge (1981), Servet-i Fünûn’da Edebî Tenkit, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Pospelov, N. Gennadiy (1995), Edebiyat Bilimi, İstanbul: Evrensel Kültür Kitaplığı.